Simulacrum

Tijdschrift voor kunst en cultuur

Jrg. 26 #1 Fascisme

Redactie

‘Geloven, gehoorzamen, strijden’ was de beroemde slogan waarmee Benito Mussolini aan het begin van de twintigste eeuw de Italiaanse bevolking opriep zich bij zijn revolutionaire beweging aan te sluiten. Toen de Zwarthemden in 1922 naar Rome marcheerden werd duidelijk hoe effectief zijn retoriek was: vanaf datzelfde jaar tot en met 1943 regeerde hij het land met strakke hand. De term fascisme zal voor altijd verwijzen naar deze historische periode, maar tegenwoordig worden politieke stromingen binnen en buiten Europa er ook mee in verband gebracht. Mussolini’s slogan tref je nu sporadisch aan op de gevel van een gebouw in Italië, maar welke artistieke en ideologische overblijfselen van het fascisme zijn er daarnaast nog te vinden?

Het interview met Merijn Oudenampsen en Robin te Slaa maakt duidelijk dat het fascisme overeenkomsten vertoont met een intellectuele traditie die eraan voorafging. Zo gaven de ideeën van filosoof Georges Sorel en socioloog Gustave le Bon richting aan de ‘derde weg’ tussen kapitalisme en socialisme. De nalatenschap van het fascisme was echter na de Tweede Wereldoorlog zodanig beladen, dat een deel van deze geschiedenis het liefst vergeten werd. Dit is zeker het geval in Italië: in haar artikel over een graphic novel met oud-president Sandro Pertini in de hoofdrol beargumenteert Rachelle Gloudemans dan ook hoe de herinnering aan het Italiaanse (anti)fascisme gemanipuleerd kan worden.

De kunst die gemaakt is ten tijde van het historisch fascisme kan ons veel leren over de ideologie: propagandakunst en zogenaamde ‘ontaarde’ kunst vertellen volgens Julia Wolters veel over de manier waarop de nationaalsocialisten cultuur hebben ingezet als propagandamiddel. Kunstenaars die sympathiseerden met het fascistische gedachtegoed  worden later vaak bekritiseerd: Pyke Koch zouden velen ‘fout’ of zelfs een ‘landverrader’ noemen. Berber Hoftijzer stelt daarom terecht de vraag wat deze karakteriseringen doen met de artistieke en publieke waarde, culturele en historische betekenis en de toonbaarheid van zijn kunstwerken. Het is duidelijk dat nuance noodzakelijk is. Zo zet Michelle de Wit de paradoxale relatie tussen avant-garde kunst en fascistische cultuurpolitiek uiteen, opdat we voorbijgaan aan de dichotomie tussen ‘goed’ en ‘fout’.

In het hedendaagse politieke debat is er hernieuwde aandacht voor de term fascisme, maar ligt het gevaar van anachronismen daarbij niet op de loer? Geert Lovink meent het tijdsverschil te kunnen overbruggen: in plaats van als een specifiek sociaal-maatschappelijke organisatievorm beschouwt hij het fascisme als een psychoanalytisch mechanisme. Dafne Gotink stelt de hypothetische vraag hoe kunstenaars regime na regime kritisch kunnen blijven. Als het fascisme inderdaad ‘eeuwig terugkeert’(vrij naar Rob Riemen), wie zouden de fascisten van nu dan zijn? Misschien wel de radicale jeugd, zoals portfolio-kunstenaar Andrea Karch stelt. Behalve een neonazi wil echter niemand na 1945 meer met het fascisme geassocieerd worden, maar tegelijkertijd houdt niemand op het woord te gebruiken. Het is daarom de hoogste tijd om niet slechts gehoorzaam te geloven in een oppervlakkig idee over  deze ideologie, maar om met pen en papier te strijden voor een genuanceerd verhaal.

Het nummer is vanaf nu te koop bij onze verkooppunten of bestelbaar via info@simulacrum.nl

 

Inhoudsopgave


#. De ideeëngeschiedenis van fascisme en conservatisme; In gesprek met Merijn Oudenampsen en Robin te Slaa

Matisse Huiskens en Katarina Schul


#. (Verborgen) boodschappen; Het gebruik van kunst als propagandamiddel tijdens de Groβe Deutsche Kunstaustellungen in München

Julia Wolters


#. Pycke Koch: aristocraat, antidemocraat, antirevolutionair; Een ongrijpbaar fascisme

Berber Hoftijzer


#. Kunst onder tirannie; Vier strategieën die je hopelijk nooit nodig zult hebben

Dafne Gotink


#. Radical Youth; Stills from the video performance Time of Our Lives (25 min.) combined with the essay “I had the time of my life”

Andrea Karch


#. De strijd om herinnering aan het ‘opaatje van de Republiek’; Het antifascistisch verzet van Sandro Pertini in Pertini fra le nuvole

Rachelle Gloudemans


#. De kunst van propaganda; Waarom het tijd wordt om de labels ‘goed’ en ‘fout’ af te schudden

Michelle de Wit


#. Memes en het alledaags fascisme; Het collectieve techno-onderbewuste als broedmachine van een mannenideaal

Geert Lovink in gesprek met redacteurs Sara-Lot van Uum en Sepp Eckenhaussen