Simulacrum

Tijdschrift voor kunst en cultuur

Jrg. 27 #4 In kaart

Redactie

In het vierde nummer van dit jaar, In kaart, zullen transhistorische perspectieven op cartografie zich ontvouwen: van historisch tot hedendaags, vanuit de lucht of te midden van de beweging. De reis begint hemelsbreed, tijd en ruimte overstijgend, met historisch cartografen Bram Vannieuwenhuyze en Reinder Storm, die een introductie geven op kaarten door de tijd heen. Zij wijzen ons op de omvangrijke kaartencollecties van de UvA, welke bewaard worden in het Allard Pierson. Vervolgens zoomt Madelon Simons in op een van de door hen genoemde kaartenmakers, Cornelis Antonisz, en laat aan de hand van zijn Caert van oostlant (1543) zien dat deze oude kaart niet is wat het lijkt. Het is geen middel om daadwerkelijk te navigeren op zee, maar een pronkstuk dat tevens een waardevol inkijkje biedt in de belevingswereld van zestiende-eeuwse zeelui en globetrotters. 

Hierna ruilen we het perspectief van bovenaf in voor een benadering van cartografie vanuit de geleefde ervaring van ruimte. Klazina Staat zet in navolging van Michel de Certeau een onderscheid tussen de ‘tour’ en de kaart uiteen, waarbij beweging door ruimte voorafgaat aan de vastlegging van die ruimte in de kaart. Ze trekt hierbij een parallel tussen het gebruik van de ‘tour’ in laatantieke en vroegmiddeleeuwse reisbeschrijvingen en onze hedendaagse ervaring van een ‘tour’, wanneer we ons met Google Streetview door de stad bewegen.
Marsha Bruinen analyseert vervolgens hoe de gefilmde beweging van lichamen de stad op uiteenlopende wijzen in kaart kan brengen. Ze stelt aan de hand van de twee films Cleo from 5 to 7 en Run Lola Run een nauw volgende, objectieve, haast lineaire weergave van tijd en ruimte, tegenover een associatieve, subjectieve verbinding van plaatsen in de stad. Deze laatste benadering brengt zij in verband met de psychogeografie: iets wat Dieuwertje Hehewerth in de praktijk brengt met een verslag van haar dwalingen door het centrum van Amsterdam. 

Terug naar een blik vanaf boven, waarvandaan we de kaart als een tweedimensionaal, gerasterd oppervlak beschouwen. Cartograaf Bert Spaan manipuleert de weergave van het aardoppervlak totdat deze slechts nog uit gebouwen of polders bestaat. Dergelijke abstrahering doet denken aan Annabelle Binnerts’ reductie van atlaskaarten tot taal; in beide gevallen worden bepaalde patronen, die inherent zijn aan de kaart, blootgelegd en wordt er tevens een beroep gedaan op onze verbeelding. Juist omdat beide weergaves van ruimte expliciet gelimiteerd zijn, laten zij ruimte open voor een verdere invulling door de kijker.

Blandine Joret herkent eenzelfde suggestieve kracht in de camera die in een film steeds een stuk van de wereld inkadert, waardoor je je als kijker af kunt vragen wat er zich buiten de randen van het witte scherm plaatsvindt. Ze linkt deze geïmpliceerde oneindigheid van ruimte van film aan de kaart met behulp van de notie van de ‘grid’. Niet alleen op figuurlijke, maar ook op letterlijke wijze ‘framen’ kaarten de werkelijkheid met een misleidende objectiviteit. 

Deze manipulatieve grenzen van de kaarten herkent Vita Evangelista juist in de kaart zelf. Zo constateert ze in een kaart van de straat waar ze woont, de Witte de Withstraat in Amsterdam-West, verschillende barrières: tussen verschillende landen, nationaliteiten en van taal. De geografische afbakeningen, hoe neutraal ze ook lijken, worden door de mens bewoond, geleefd en toegeëigend, besluit Evangelista. 

Wij bepalen de kaart: wij bewegen ons niet naar de kaarten, de kaarten bewegen met ons mee, ze worden aangepast naar onze invulling van de ruimte. In een tijd van algoritmes en big data raken kaarten steeds makkelijker gepersonaliseerd, je krijgt niet de snelste, maar de ‘leukste’ route voorgeschoteld, er dringen zich advertenties op omdat je toevallig ergens in de buurt geweest bent en misschien ontmoet je wel de liefde van je leven via Happn, omdat jullie volgens GPS toevallig langs hetzelfde kruispunt liepen.

De een vindt dit baanbrekend, de ander vindt het betwistbaar: in dit nummer komen verschillende stemmen aan bod. En hoewel ons ruimtebesef in vergaande mate beïnvloed lijkt te worden door zulke cartografische ontwikkelingen, spoort dit nummer ook aan tot spontane ervaring van ruimte. Laat je inspireren tot een dwaling door de stad door Hehewerth of tot het openbreken van ruimte door Staats toelichting van de ‘tour’. Leg de kaart dus ook eens weg, raak van de gebaande paden en verlies jezelf in ‘terra incognita’: er valt nog genoeg onontgonnen terrein te ontdekken.
Het nummer is vanaf nu te koop bij onze verkooppunten of bestelbaar via info@simulacrum.nl

Inhoudsopgave


#. Voorstelling en potentieel van de kaartencollectie van de Universiteit van Amsterdam

Reinder Storm en Bram Vannieuwenhuyze


#. Een zeeschildpad in de Spuistraat; Publiek en gebruikers van de Caert van oostland (1543)

Madelon Simons


#. Atlas

Annabelle Binnerts


#. Kaarten, reizen, en verbeelding in de Late Oudheid en de Middeleeuwen

Klazina Staat


#. Walking the City to the Screen

Marsha Bruinen


#. Psychogeographical report

Dieuwertje Hehewerth


#. Patronen in het landschap

Bert Spaan


#. From Grid to Screen: the Cartographic Space of Cinema

Blandine Joret


#. non white/non black; not well/not belonging; no walls/no borders; non western/now bleak; neocolonialism wretches/neoliberalism breaks;

Vita Evangelista